VEKALET UYGULAMASINDA AYLIK, ZAM VE TAZMİNATLAR

Doğan KESTANE Devlet Bütçe Uzmanı
Belediye Dünyası Dergisi / Sayı: 4

Giriş

Kamu yönetiminin insan unsurunu teşkil eden kamu personeli tarafından yerine getirilen kamu hizmetleri süreklilik arz eden görevlerdir. Kamu hizmetlerinin süreklilik arz etmesi nedeniyle herhangi bir nedenle kesintiye de uğramaması gerekir. Kamu hizmetinin aksaması sorunlara neden olabilecektir Bu itibarla boş bulunan ya da geçici ayrılmalar dolayısıyla boşalan kadrolara kurum içinden ve diğer kurumlardan vekalet eden memurlar ile açıktan vekalet eden kişilere, yerine getirmiş oldukları vekalet görevi için aylık, zam, tazminat ve diğer bir takım ödemeler yönünden özellik gösteren uygulamalar bu makalenin konusunu oluşturmaktadır.

1-Vekaletin Tanımı
657 sayılı Devlet Memurları Kanunun 86 ve 175 inci maddelerinde vekalet görevi ile vekalet aylığının usul ve esasları düzenlenmekle birlikte vekaletin tanımı ise yapılmamıştır. Vekaleti genel olarak birinin yerine iş görme yetkisi bulunması, asli ve sürekli olarak kamu hizmetlerinin geçici olarak yerine getirilmesi şeklinde dar çerçevede tanımlayabiliriz. Bu açıdan bir başkası adına ya da onu temsil ederek iş yapma yetkisi olarak da değerlendirilebilir. Vekalet görevi geniş çerçevede, kamu görevinin sürekliliği ilkesi dikkate alınarak, görevi yürütmekte olan memurların çeşitli nedenlerle görevini yerine getirmemeleri halinde, bir başkasının o işi yerine getirmesidir.

Kamusal hizmetlere tahsis edilen kadroların boş olması veya doldurulduğu halde ilgili personelin "geçici" bir süre (muhtelif nedenlerle) görevinden ayrı kalması halinde vekalet müessesesine ihtiyaç duyulmaktadır. Kamu hizmetleri için tahsis edilmiş kadrolar için yeterli eleman bulunamaması, ayrıca kanuni izin, geçici görev, disiplin cezası uygulaması veya görevden uzaklaştırma, ölüm, istifa gibi nedenlerden dolayı kamu hizmetlerinin aksamadan yürütülebilmesi için vekalet zaruri bir uygulama olarak karşımıza çıkmakta ve "geçici" olarak ayrılma halinde asli kamu görevlisi yerine kurum içinden, diğer kurumlardan veya açıktan vekil atanabilmektedir.

Devlet Memurları Kanununda düzenlenen dört değişik istihdam şekli içerisinde (memur, sözleşmeli personel, geçici personel ve işçiler) vekil tayini sadece memurluk kadrolarına tanınmıştır. Diğer istihdam şekillerine ait kadrolara vekil tayini söz konusu değildir.

2-Vekaletin Şartları
Bir göreve vekalet edecek olan kamu görevlilerinde bir takım şartlar aranır. Öncelikle vekil asilin bütün yetkilerini haiz olacağından, görevin gerekleri ve nitelikleri değişmeyeceğinden bir görevi vekaleten yürütecek olanların asil memurlarda aranan şartlara sahip olmaları gerekir. Yani gerek tahsil durumu gerekse hizmet süresi açısından asil memur düzeyinde bulunmalıdır. Ayrıca vekilin sicil durumu, sevk ve idare yeteneği ve güven vermesi gibi tali unsurlar açısından kendisinde olumlu kanaatlerin oluşması da gerekir.

Danıştay Üçüncü Dairesinin 02.11.1977 tarih ve 77/1117 Esas, 77/1035 sayılı Kararına göre, bir görevin vekaleten yürütülmesi halinde görevin nitelikleri değişmeyeceğinden, bir görevi vekaleten yürütecek olanların asil memurun tüm yetkilerini taşımasının gerekliliği ve hizmetin yürütülmesi için vekil olarak atanacakların asilde aranan şartlara sahip olmasının zorunlu olacağı belirtilmiştir.

17.05.1987 tarihli ve 19463 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 99 Seri No'lu Devlet Memurları Kanunu Genel Tebliğ uyarınca;
-1-4 üncü dereceli kadrolara vekalet edeceklerin 657 sayılı Kanunun 68 inci maddesinde belirtilen şartları haiz olmaları,
-5-15 inci dereceli kadrolara vekalet ettirileceklerin öğrenim durumları itibariyle tespit olunan yükselinebilecek dereceyi aşmamak kaydıyla vekalet ettirilecekleri kadronun derecesinin, kazanılmış hak aylık derecesinin üç üst derecesinden fazla olmaması,

gerektiği belirtilerek vekalet müessesesine sınırlılık getirilmiş bulunmaktadır.

Yine aynı Tebliğ uyarınca asilde aranan şartlara sahip vekil memur bulunamadığı takdirde, hizmetin aksamadan yürütülebilmesi bakımından herhangi bir şekilde boşalmış veya boş bulunan bir görevin öncelikle varsa yardımcıları yoksa asilde aranan şartlara en yakın personel tarafından tedviren gördürülmesi mümkün bulunmaktadır. Tedviren görevlendirilme halinde 657 sayılı Kanunun 175 inci maddesine binaen tedvir dolayısıyla herhangi bir ödeme ise yapılmayacaktır.

3-Vekalet Türleri
Vekalet görevi, vekalet edilen göreve ait kadronun dolu veya boş olmasına göre,
-Dolu kadrolara vekalet,
-Boş kadrolara vekalet,
olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.

Yine vekalet edenin kurum içinden, diğer kurumlardan veya açıktan olmasına göre,
-Kurum içinden vekalet (memurlar arasında)
-Kurum dışından vekalet (memurlar arasından)
-Açıktan vekalet
olmak üzere üçe ayrılmaktadır.

4-Vekalet Aylığı
Vekalet aylığı, Devlet memurlarının asli görevleri yanında başka bir kadroyu (görevi) kanuni şartlar dahilinde vekaleten yürütmeleri halinde alacakları ilave aylığı (ücreti) ifade etmektedir. Bu ücret, vekalet edilen görevin kadro derecesinin birinci kademesinin üçte biri, açıktan atananlara ise üçte ikisidir. Ek gösterge, aylık kavramının unsuru olduğu için vekalet aylığının hesabında dahil edilir.

1-Dolu Kadrolara Vekalet Halinde Vekalet Aylığı

Mehil müddeti, yıllık izin, mazeret izni, hastalık izni, geçici görev, görevden uzaklaştırma, hizmet içi eğitim nedeniyle ayrılmalarda dolu kadrolara vekalet edilebilir. 657 sayılı Kanunun "vekalet görevi ve aylık verilmesinin şartları" na ilişkin 86 ncı maddesi ve "vekalet, ikinci görev aylık ve ücretleri ile diğer ödemeler" başlıklı 175 inci maddesinde vekalet aylığının ödeme usul ve şartları düzenlenmiştir.

A-Kurum İçinden Vekalet
Kurum içinden dolu kadroya vekaleten atanan memurlara vekalet edilen görevin kadro derecesinin birinci kademe aylığının üçte biri, vekalet görevinin 3 aydan fazla devam eden süresi boyunca ödenir.

657 sayılı Kanunun 86 ncı maddesi uyarınca üç aylık süre açısından istisna ise;
-İlkokul öğretmenliği
-Veznedarlık
görevlerine atananlara, üç aylık süre aranmaksızın, göreve başlama tarihi esas alınarak vekalet ettikleri görevin kadro derecesinin birinci kademe aylığının üçte biri, vekalet aylığı olarak ödenecektir.

B-Kurum Dışından Vekalet
Diğer kurumlardan vekalet eden memurlara, göreve başladıkları tarihten itibaren, vekalet ettikleri görevin kadro derecesinin birinci kademe aylığının üçte biri vekalet aylığı olarak ödenir.

C-Açıktan Vekalet
Açıktan vekalet edenlere, vekalet görevine başladıkları tarihten itibaren, vekalet ettikleri görevin kadro derecesinin birinci kademe aylığının üçte ikisi vekalet aylığı olarak ödenir.

2-Boş Kadrolara Vekalet Halinde Vekalet Aylığı

Asil memurun başka yere atanması, kadro ihdas edilmekle birlikte atama yapılmaması, emeklilik, ölüm, istifa, çekilme, memuriyetten çıkarılma nedeniyle ayrılmalarda boş kadrolara vekalet söz konusu olabilir.

A-Kurum İçinden Vekalet
Vekalet görevinin memurlar eliyle yürütülmesi halinde asıl olan "aylıksız vekalettir". 657 sayılı Kanunun 86 ncı maddesinde "...boş kadrolara ait görevler lüzum görüldüğü takdirde memurlara ücretsiz olarak vekaleten gördürülebilir." denilmektedir. "Tedviren gördürme" şeklinde tezahür eden bu hüküm boş kadrolara yönelik bir idari tasarruf olmaktadır.

657 sayılı Kanun bazı özel haller ve görevler için "aylıklı vekalet" müessesesini de getirmiştir. Bu bağlamda 657 sayılı Kanuna tabi kurumlarda, mali, nakdi ve ayni sorumluluğu bulunan saymanlık kadrolarının boşalması halinde bu kadrolara işe başladıkları tarihten itibaren vekalet aylığı verilmek suretiyle memurlar arasından atama yapılabilir. Vekalet görevine başladıkları tarihten itibaren, vekalet edilen görevin kadro derecesinin birinci kademe aylığının üçte biri vekalet aylığı olarak ödenir.

B-Kurum Dışından Vekalet
Boş kadrolara ait görevler lüzum görüldüğü takdirde diğer kurumlarda görevli memurlara ücretsiz olarak vekaleten gördürülebilmekle birlikte bu kuralın bazı istisnaları da söz konusudur.

-657 sayılı Kanuna tabi kurumlarda çalışan veteriner hekim veya hayvan sağlık memurları, veteriner hekim veya hayvan sağlık memuru bulunmayan belediyelerin veterinerlik veya hayvan sağlık memurluğu hizmetlerini ifa etmek üzere bu hizmetlerle ilgili kadrolara vekalet aylığı verilmek suretiyle atanabilirler.

-657 sayılı Kanuna tabi kurumlarda, mali, nakdi ve ayni sorumluluğu bulunan saymanlık kadrolarının boşalması halinde bu kadrolara işe başladıkları tarihten itibaren vekalet aylığı verilmek suretiyle memurlar arasından atama yapılabilir.

Her iki durumda, boş olan kadrolara ait görevlere vekalet eden memurların, vekalet görevine başladıkları tarihten itibaren, vekalet ettikleri görevin kadro derecesinin birinci kademe aylığının (ek gösterge dahil) üçte biri vekalet aylığı olarak ödenir.

C-Açıktan Vekalet
Boş kadroya açıktan vekil atanamaması asıl olmakla birlikte istisnaları 657 sayılı Kanunun 86 ncı maddesinin 3 üncü fıkrasında sayılmıştır.

-Tabiplik, diş tabipliği
-Eczacılık
-Veterinerlik
-Mühendislik ve mimarlık
-Yaz tatili hariç olmak üzere ilkokul öğretmenliği.
-Köy ve kasaba imamlığı.

657 sayılı Kanunun 175 inci maddesi uyarınca yukarıda sayılanlara göreve başladıkları tarihten itibaren vekalet ettikleri görevin kadro derecesinin birinci kademe aylığının üçte ikisi vekalet aylığı olarak ödenir. Köy ve kasaba imamlığı kadrolarına vekil olarak atananlara ödenecek vekalet aylığı, asgari ücretin aylık tutarından az olamaz.

5-Vekalet Uygulamasında Zam ve Tazminatlar
A-Vekalet Edenlere Zam ve Tazminat Ödenmesinde Usul ve Şartlar
Vekillere ödenecek iş güçlüğü, iş riski zammı, temininde güçlük zammı, mali sorumluluk zammı ile özel hizmet tazminatı, eğitim ve öğretim tazminatı, din hizmetleri tazminatı, emniyet hizmetleri tazminatı, mülki idare amirliği özel hizmet tazminatı, adalet hizmetleri tazminatı, denetim tazminatı, 657 sayılı Kanunun 213 üncü maddesinden sonra gelen 570 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değişik Ek Madde uyarınca Kanundaki nispetleri aşmamak üzere Bakanlar Kurulunca belirlenecek esas, ölçü ve nispetler dahilinde belirlenmektedir. Kanunun verdiği yetkiye dayanarak her yıl zam ve tazminatlara ilişkin Yan Ödeme Kararnamesi çıkarılmaktadır.

Vekalet halinde ödenecek zam ve tazminatlara ilişkin olarak uygulamada ortaya çıkacak tereddütleri ve problemleri önlemek, kamu kurum ve kuruluşları arasında uygulama birliğini sağlamak, uygulama ile ilgili esas ve usulleri belirleme noktasında gerek Yan Ödeme Kararnamelerinde gerekse Kararnamedeki düzenlemelere açıklık getirmek amacıyla Maliye Bakanlığınca çıkarılan Devlet Memurları Kanunu Genel Tebliğinde hükümler yer almaktadır.

1998 yılına ilişkin olarak yayımlanan ve halen 2000 yılı içinde geçerli olan 98/10548 sayılı Bakanlar Kurulu Kararının (Yan Ödeme Kararnamesi) 6/H-b maddesinde, önceki kararnamelerde yer alan iki görev ile ilgili aynı cins tazminat ve zamlardan miktarı fazla olanlar ile farklı cinsteki tazminat ve zamların ödenmesi yerine asli kadrolar için öngörülen zam ve tazminatların toplamı ile vekalet ettikleri kadro için öngörülen zam ve tazminatların toplamının net tutarları mukayese edilerek fazla olanı ödenmesi yönünde yeni bir düzenleme getirilmiştir.

-Kurumlarınca bir göreve kurum içinden veya diğer kurumlardan vekalet ettirilenlere, asli kadroları için öngörülen zam ve tazminatlarının toplamı ile vekalet ettikleri kadro için öngörülen zam ve tazminatların toplamının net tutarları mukayese edilerek fazla olanı üzerinden ödeme yapılacaktır.
-Zam ve tazminatlar, vekalet görevine başlanıldığı tarihten itibaren ve bu görevin fiilen yapıldığı sürece ödenir.
-99 Seri Nolu Genel Tebliğde açıklandığı üzere vekalet eden personelin asilde aranan tahsil seviyesi, hizmet süresi ve kariyeri gibi şartları haiz olması gerekir.
-Vekalet şartlarını haiz olmayanlardan tedviren görevlendirilenlere zam ve tazminat ödemesi yapılamaz.
-657 sayılı Kanunun 86 ncı maddesine göre yapılan atamalarda, vekalet edilen göreve ait tazminat ve zamların hesaplamasında anılan Kanunun 175 inci maddesindeki oranlar (1/3, 2/3) dikkate alınmayacaktır.

B-Dolu Kadrolara Vekalet Halinde Zam ve Tazminat Ödemesi
Mehil müddeti, yıllık izin, mazeret izni, hastalık izni, geçici görev, görevden uzaklaştırma, hizmet içi eğitim gibi hallerde dolu kadrolara vekalet halinde zam ve tazminat uygulamasını kurum içinden, diğer kurumlardan ve açıktan olmak üzere tasnif edebiliriz.

a-Kurum İçinden Vekalet
Halen 2000 yılı içinde geçerliliği devam eden 98/10548 sayılı Yan Ödeme Kararnamesi uyarınca;

-Bir göreve kurum içinden mehil müddeti, yıllık izin, mazeret izni, hastalık izni, geçici görev, görevden uzaklaştırma, hizmet içi eğitim nedeniyle görevlerinden ayrılanlara vekalet edenlere,
-Kendi derecelerinden daha aşağı dereceli bir kadroya vekalet edenlere,
-İdari görevlere vekalet eden üniversite öğretim elemanlarına,
-Okul müdürlüğü, başyardımcılığı ve yardımcılığı görevlerini vekaleten yürüten öğretmenlere,
-Memur kadrolarına vekalet ettirilen sözleşmeli personele,

vekalet ettikleri göreve ait zam ve tazminatlar ödenmeyecektir.

b-Kurum Dışından Vekalet
Kurum içinden vekalet bölümünde yapılan açıklamalar doğrultusunda ödeme yapılmayacaktır.

c-Açıktan Vekalet
Bir göreve yukarıda belirtilen ayrılmalar nedeniyle dolu kadroya açıktan vekalet edenlere, bu göreve ait zam ve tazminatlar 657 sayılı Kanunun 175 inci maddesindeki oranlar dikkate alınmaksızın tam olarak ödenecektir.

C-Boş Kadrolara Vekalet Halinde Zam ve Tazminat Ödemesi
Kadro ihdas edilmekle birlikte atama yapılmaması, başka yere atanma, emeklilik, ölüm, istifa, çekilme, memuriyetten çekilme gibi hallerde boş kadrolara vekalet halinde zam ve tazminat uygulamasını kurum içinden, diğer kurumlardan ve açıktan olmak üzere tasnif edebiliriz.

a-Kurum İçinden Vekalet
Zam ve tazminatlara ilişkin 98/10548 sayılı Yan Ödeme Kararnamesi uyarınca, kurumlarınca bir göreve kurum içinden veya diğer kurumlardan vekalet ettirilenlere, bu kararnamede asli kadroları için öngörülen zam ve tazminatların toplamı ile vekalet ettikleri kadro için öngörülen zam ve tazminatların toplamının net tutarları mukayese edilerek fazla olanı ödenecektir.

Bu ödemenin yapılabilmesi için vekalet eden personelin 99 Seri No'lu Devlet Memurları Kanunu Genel Tebliği uyarınca asilde aranan şartlara haiz olması gerekmekte olup, asli kadrolar için öngörülen zam ve tazminatların toplamı ile vekalet ettikleri kadro için öngörülen zam ve tazminatların toplamının net tutarları mukayese edilerek fazla olanı; 657 sayılı Kanunun 175 inci maddesindeki oranlar dikkate alınmaksızın, vekalet görevine başlanıldığı tarihten itibaren ve bu görevin fiilen yapıldığı sürece ödenecektir.

Aylıksız vekaleten gördürme (tedvir) halinde tedviren gördürülen göreve ait zam ve tazminatlar ise ödenmeyecektir. Sayıştay Temyiz Kurulunun 05.02.1995 tarih ve 23711 tutanak sayılı; yine Sayıştay 4 üncü Dairenin de 21.04.1996 tarih ve 28141 tutanak sayılı kararlarında; "vekilin asilde aranan şartları taşımadığı durumlarda tedviren atama söz konusu olduğundan, bu şekilde atanan memura iş güçlüğü ve temininde güçlük zammı ile özel hizmet tazminatı farkları ödenemez" denilmek suretiyle vekalet nedeniyle yapılan iki görev ile ilgili zam ve tazminat farklarının ödenmesi mümkün olmadığından bahisle tazmin hükmünün tasdikine karar verilmiştir.

b-Kurum Dışından Vekalet
Kurum içinden vekalet bölümünde yapılan açıklamalar doğrultusunda ödeme yapılacaktır.

c-Açıktan Vekalet
Bir göreve yukarıda belirtilen ayrılmalar nedeniyle açıktan vekalet edenlere, bu göreve ait zam ve tazminatlar 657 sayılı Kanunun 175 inci maddesindeki oranlar dikkate alınmaksızın tam olarak ödenecektir.

6-Vekalet Aylığında Taban ve Kıdem Aylığı
375 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile düzenlenmiş bulunan taban aylığı ve kıdem aylığı ödemesinde söz konusu KHK'nın 1 inci maddesi ile taban aylığı ile kıdem aylıkları "...657 sayılı Kanun ve diğer personel kanunlarına ve kanun hükmünde kararnamelere göre her ne ad altında olursa ödenmekte olan zam, tazminat, ödenek, ücret ve benzeri ödemelerin hesabında dikkate alınmaz" şeklinde düzenlenmiştir.

Görüleceği gibi dolu ve boş kadrolara gerek kurum içinden gerekse diğer kurumlardan vekalet halinde taban ve kıdem aylığı göstergeleri vekalet aylığının hesabında dikkate alınmayacaktır.

Diğer taraftan açıktan vekalet halinde ödenecek vekalet aylığının hesabında 657 sayılı Kanunun 175 inci maddesinin son fıkrası uyarınca memuriyet taban aylığı dahil edilecektir. Ancak kıdem aylığı ise dikkate alınmayacaktır.

Tablo 1- Vekalet Aylığı

Tablo 2- Vekalet Halinde Ödenecek Zam ve Tazminatlar

YARARLANILAN KAYNAKLAR
*Doğan Kestane, Vekalet Görevinde Ödenen Zam ve Tazminatlar, Yerel Yönetim ve Denetim, Haziran 1998, Sayı 5
*İlhami Söyler, Vekalet Görevi ile Vekillere Ödenen Aylık ve Diğer Ödemeler, Maliye Dergisi, Sayı 115, Ekim-Aralık 1993
*Mustafa Çatalçam, Kamu Personeline Yapılan Ödemeler, Devlet Bütçe Uzmanlığı Araştırma Raporu, Ankara 1998
*Selahattin Acısı, Vekalet Müessesesinin Genel Esasları, Mali Kılavuz, Sonbahar-Kış 1998
*A.İlhan-S.Ürgel, Saymanlık Kadrolarına Vekalet, Mali Hukuk, Mayıs-Haziran 1992